Cytologia – jak często i gdzie można ją wykonać na NFZ?

 w badania/ diagnostyka, Niezbędnik pacjenta

Cytologia jest jednym z głównych badań w ginekologii, które służy profilaktyce i wykrywaniu stanów przednowotworowych (przedrakowych) i raka inwazyjnego szyjki macicy. Rak szyjki macicy (RSM) jest przyczyną śmierci aż pięciu kobiet dziennie w Polsce! Statystyki z innych państw wykazują, że wraz ze wzrostem liczby kobiet systematycznie wykonujących cytologię spada wskaźnik umieralności na RSM. Na czym polega badanie cytologiczne i dlaczego nie powinno ono budzić Twojego strachu? A może zastanawiasz się, czy można je wykonać w ramach NFZ, a jeśli tak to gdzie? Odpowiedź na te i wiele innych pytań znajdziesz w naszym artykule.

body-1082139_1920

  1. Na czym polega i czemu służy cytologia?
  2. Nowość – cytologia na podłożu płynnym (LBC).
  3. Gdzie można wykonać cytologię?
  4. Cytologia – czy trzeba mieć skierowanie?
  5. Cytologia w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy.
  6. Cytologia – cena badania prywatnie.
  7. Które kobiety i jak często powinny wykonywać cytologię?
  8. Sposób przygotowania do cytologii.
  9. Wynik badania cytologicznego – skala Papanicolau i tzw. system Bethesda.

Na czym polega i czemu służy cytologia?

Cytologia jest badaniem diagnostycznym, które ma na celu przede wszystkim wykrywanie stanów przednowotworowych oraz raka inwazyjnego szyjki macicy. Badanie jest praktycznie bezbolesne i trwa kilka minut. Cytologia klasyczna polega na pobraniu wymazu z szyjki macicy za pomocą specjalnie przygotowanej do tego szczoteczki, następnie naniesieniu materiału na szkiełko oraz jego utrwaleniu, przy zastosowaniu specjalnych odczynników. Żeby wynik był miarodajny, wymaz pobiera się jednocześnie z dwóch miejsc, tj. z tarczy szyjki macicy oraz z kanału szyjki. Podczas pobierania próbki na szczoteczkę może pojawić się lekkie uczucie szczypania. Materiał do badania cytologicznego pobierany jest przed badaniem ginekologicznym, przed badaniem przezpochwowym USG i innymi badaniami z pochwy i/lub szyjki macicy np. pobraniem posiewów czy wymazów. Pacjentka nie otrzymuje wyniku badania od razu, ponieważ wymaz jest oceniany przez doświadczonego cytologa lub histopatologa w specjalnej pracowni patologii. Badanie cytologiczne jest wykonywane jako badanie przesiewowe w kierunku wykrywania RSM w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy.

Nowość – cytologia na podłożu płynnym (LBC)

Coraz popularniejszą alternatywną dla tradycyjnej cytologii wykonywanej na szkiełku mikroskopowym staje się cytologia na podłożu płynnym (z ang. Liquid Based Cytology – LBC), znana także jako cytologia cienkowarstwowa lub jednowarstwowa. Jest ona od lat stosowana w USA i krajach Europy Zachodniej. Główne zalety cytologii na płynnym podłożu to:

  • nawet dwukrotnie większa wykrywalność nieprawidłowych komórek szyjki macicy;
  • znacznie lepsza jakość preparatów ułatwiająca ich ocenę;
  • mniejszy odsetek preparatów nienadających się do oceny ze względu na słabą jakość, tym samym rzadziej zachodzi konieczność powtórzenia badania cytologicznego;
  • możliwość przechowywania materiału komórkowego osadzonego w płynnym podłożu i wykonywania dodatkowych badań diagnostycznych z tej samej próbki, np. wykrywania infekcji wirusowych brodawczaka ludzkiego (HPV), opryszczki (HSV), bakterii Chlamydia trachomatis.

Cytologia na podłożu płynnym polega na tym, że wymaz z szyjki macicy pobierany jest na specjalne podłoże płynne (nie zaś jak w klasycznej cytologii bezpośrednio na szkiełko mikroskopowe), które podlega dalszej obróbce laboratoryjnej w pracowni cytologicznej. Dzięki temu preparaty pozbawione są w dużej części niepożądanych elementów, np. komórek bakterii, drożdży, krwinek czerwonych, śluzu. Dodatkowo zabezpieczone są przed m.in. efektem podsuszania. Pobrany szczoteczką materiał przenoszony jest bezpośrednio do kubeczka z płynem utrwalającym, dzięki czemu do laboratorium przesyłane jest 100% materiału pobranego od pacjentki. Dla porównania, w cytologii klasycznej tylko ok. 10% pobranego materiału przenoszone jest na szkiełko mikroskopowe, pozostałe 90% wraz ze szczoteczką trafia do kosza.

Wskazania do cytologii na podłożu płynnym, przebieg badania, przygotowanie do niego są takie same jak w przypadku cytologii konwencjonalnej.

Gdzie można wykonać cytologię?

Badanie cytologiczne wykonywane metodą klasyczną jest bardzo powszechnym i łatwo dostępnym badaniem. Można je wykonać praktycznie w każdej poradni ginekologiczno-położniczej, działającej zarówno w ramach NFZ, jak i prywatnie. Cytologię można wykonać także w prywatnych gabinetach lekarzy ginekologów. Dostęp do poradni i gabinetów o profilu ginekologiczno-położniczym nie jest trudny. Są one zlokalizowane nie tylko w miastach wojewódzkich i powiatowych, ale także w niektórych mniejszych miejscowościach, a nawet na wsiach.

Cytologia na podłożu płynnym (LBC) jest w Polsce mniej popularna niż tradycyjna cytologia. Można ją wykonać w wybranych poradniach ginekologiczno-położniczych i niektórych prywatnych gabinetach specjalistów ginekologii.

Cytologia – czy trzeba mieć skierowanie?

W ramach NFZ badanie cytologiczne wykonywane jest na etapie podstawowym populacyjnego programu profilaktyki raka szyjki macicy. Program ten adresowany jest do kobiet w wieku 25-59 lat, które nie wykonały badania cytologicznego w ciągu ostatnich 3 lat. Wyjątkiem są kobiety obciążone czynnikami ryzyka, tj. zakażone wirusem HIV, przyjmujące leki immunosupresyjne, zakażone wirusem HPV – typem wysokiego ryzyka. U nich badanie jest wykonywane co 12 miesięcy.

Skierowanie na cytologię nie jest potrzebne. Badanie cytologiczne w ramach programu można wykonać w każdym gabinecie ginekologiczno-położniczym, który podpisał z NFZ odpowiednią umowę oraz w gabinecie położnej POZ posiadającej uprawnienia do pobierania rozmazów cytologicznych w ramach umowy zawartej z NFZ. Wykaz placówek, w których można bezpłatnie wykonać badanie cytologiczne, dostępny jest na stronach oddziałów wojewódzkich NFZ oraz stronach wojewódzkich ośrodków koordynujących wspomniany program.

Cytologia w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy

Etap programu, w którym wykonywana jest cytologia (etap diagnostyczny), polega na ocenie mikroskopowej materiału cytologicznego w pracowni patomorfologii. Po zbadaniu preparatu wynik jest przesyłany do poradni, w której pobrano od pacjentki materiał do badania. W zależności od wyników badania lekarz podejmuje odpowiednią decyzję odnośnie dalszego postępowania. Może to być:

  • Zalecenie ponownego wykonania badania po upływie 3 lat, w przypadku gdy wynik jest prawidłowy i nie występują czynniki ryzyka.
  • Zalecenie wcześniejszego zgłoszenia się na badanie, tj. po 12 miesiącach. Dotyczy to kobiet z grupy ryzyka, czyli zakażonych wisurem HIV i/lub HPV – typem wysokiego ryzyka, przyjmujących leki immunosupresyjne.
  • Skierowanie do odpowiedniej placówki realizującej świadczenia zdrowotne w ramach etapu pogłębionej diagnostyki programu, czyli wykonującej badanie kolposkopowe, jeżeli konieczna jest weryfikacja wstępnego rozpoznania. Informacje szczegółowe na temat kolposkopii w naszym artykule Kolposkopia – gdzie można wykonać i czy jest refundowana?

W przypadku kobiet niekwalifikujących się do programu wczesnego wykrywania RSM także można wykonać cytologię na NFZ. Wystarczy zgłosić się na wizytę do poradni ginekologiczno-położniczej działającej w ramach NFZ. Pacjentka nie musi posiadać skierowania na taką wizytę.

Cytologia – cena badania prywatnie

Badanie cytologiczne jest badaniem stosunkowo niedrogim. Na podstawie dokonanej analizy cenników placówek można wysnuć wniosek, że cena klasycznej cytologii waha się w granicach od 30 do 50 zł. Cytologia na podłożu płynnym jest droższa. Jej koszt oscyluje w granicach 80-130 zł. Cena uzależniona jest m.in. od:

  • Rodzaju placówki – w prywatnych placówkach o wyższej renomie ceny często są wyższe niż np. w publicznych przychodniach.
  • Lokalizacji placówki – ceny w centrum dużych miast są nierzadko wyższe niż w mniejszych miejscowościach lub na obrzeżach miasta.

Które kobiety i jak często powinny wykonywać cytologię?

Często kobiety zadają sobie pytanie: kiedy powinnam wykonać pierwszą cytologię? Większość źródeł podaje, że powinien to być wiek 25 lat. W przypadku podjęcia współżycia płciowego wskazane jest zgłoszenie się na pierwsze badanie cytologiczne wcześniej, to znaczy do 3 lat od rozpoczęcia aktywności seksualnej. Aktualnie ciężko określić jednoznacznie górną granicę wieku, powyżej której nie jest już zalecane wykonywanie cytologii. Nawet kobiety, które przeszły menopauzę i już nie miesiączkują, powinny regularnie wykonywać to badanie. Wykonywania cytologii mogą ewentualnie zaprzestać kobiety w wieku 65-70 lat, po uprzedniej konsultacji ze specjalistą i pod warunkiem, że wyniki ich trzech kolejnych badań były prawidłowe, a w ciągu ostatnich 10 lat w badaniu ginekologicznym nie stwierdzono żadnych nieprawidłowości.

Badanie powinno być wykonywane od czasu rozpoczęcia współżycia płciowego raz na rok. W sporadycznych sytuacjach czas pomiędzy cytologiami można wydłużyć do 3 lat, należy jednak skonsultować to ze swoim ginekologiem. W przypadku niejasnych wyników badanie powinno być powtarzane częściej niż raz na 12 miesięcy.

Sposób przygotowania do cytologii

Na cztery dni przed badaniem nie zaleca się stosowania leków i wszelkich preparatów dopochwowych, tamponów oraz irygacji, tj. płukania pochwy. Pacjentka powinna także co najmniej 24 do 48 godzin (wg różnych źródeł) przed planowanym badaniem powstrzymać się od stosunków płciowych. Dodatkowo dobę przed badaniem nie należy poddawać się badaniu ginekologicznemu, transwaginalnemu badaniu USG i pobieraniu posiewów/wymazów z szyjki macicy. Cytologię można wykonać najwcześniej dwa dni po zakończeniu menstruacji i najpóźniej cztery dni przed rozpoczęciem kolejnej miesiączki. Najlepszym czasem do wykonania badania jest pierwsza połowa cyklu miesiączkowego. Dla przypomnienia: pierwszy dzień cyklu to pierwszy dzień krwawienia miesiączkowego.

Wynik badania cytologicznego – skala Papanicolau i tzw. system Bethesda

Obecnie do opisu wyników cytologii coraz częściej stosowany jest tzw. system Bethesda. Jest to stosunkowo nowy sposób analizy wyników badania i najogólniej mówiąc, określa czy wymaz zawierał materiał odpowiedni do oceny oraz podaje informację o tym, czy obraz cytologiczny jest prawidłowy, czy też nie oraz dokładnie opisuje stwierdzone zmiany. System Bethesda zastępuje powoli pięciostopniową skalę Papanicolau. Jako jej główną wadę podaje się, że nie dostarcza ginekologom wszystkich informacji, umożliwiających podjęcie decyzji odnośnie do dalszego postępowania diagnostyczno-leczniczego. Nowy system jest rekomendowany przez Polskie Towarzystwo Ginekologiczne. Ponieważ pacjentka może spotkać się z opisem wyników obiema metodami, dlatego poniżej podana jest interpretacja wg systemu Bethesda i skali Papanicolau.

Wynik badania cytologicznego według skali Papanicolau

Wynik zalicza się do jednej z pięciu grup:

  • Grupa I – w rozmazie stwierdza się występowanie jedynie prawidłowych komórek nabłonka oraz niewielkiej ilości leukocytów (białych krwinek). Taki wynik jest zaleceniem do wykonania kolejnej cytologii za rok.
  • Grupa II – w rozmazie występują duże ilości limfocytów i histiocytów, komórki nabłonkowe mają obraz charakterystyczny dla stanów zapalnych lub zmian wstecznych u starszych kobiet. Wynik wskazuje na konieczność leczenia przeciwzapalnego lub leczenia estrogenami (dla kobiet ze zmianami wstecznymi), po którym konieczna jest kontrola.
  • Grupa III – jest wynikiem dodatnim, co oznacza, że obraz komórek nabłonka jest podejrzany. Obok prawidłowych komórek stwierdza się komórki dysplastyczne, które w zależności od ilości i nasilenia zmian klasyfikuje się jako dysplazję stopnia małego, średniego lub dużego. Jako przyczyny takiego obrazu podaje się m.in. zmiany przedrakowe, ciężkie stany zapalne, zakażenia wirusowe. W przypadku takiego wyniku konieczne jest pobranie wycinku z tarczy części pochwowej i rozpoczęcie odpowiedniego leczenia.
  • Grupa IV – w rozmazie widoczne są pojedyncze komórki atypowe, wskazujące na złośliwe zmiany ograniczone do nabłonka.
  • Grupa V – badanie potwierdza obecność licznych komórek atypowych, co sugeruje nowotwór inwazyjny.

Wyniki z grupy IV i V są wskazaniem do rozpoczęcia dalszej diagnostyki, głównie badania histopatologicznego szyjki macicy.

Wynik badania cytologicznego w systemie Bethesda

  • Cytologia prawidłowa – wynik ten odpowiada grupie I w skali Papanicolau i oznacza, że w rozmazie obecne są jedynie prawidłowe komórki nabłonka płaskiego i gruczołowatego.
  • Cytologia prawidłowa z łagodnym stanem zapalnym – oprócz komórek prawidłowych rozmaz zawiera nieliczne komórki, które wskazują na stan zapalny.
  • Cytologia prawidłowa ze stanem zapalnym – wynik ten odpowiada grupie II w skali Papanicolau i stwierdza komórki prawidłowe, komórki wskazujące na istnienie stanu zapalnego i nieliczne białe krwinki w rozmazie.
  • AGUS/ASCUS (wynik nieprawidłowy) – w rozmazie nieprawidłowe komórki nabłonka gruczołowego lub płaskiego, których nie da się jednoznacznie zakwalifikować. W takich przypadkach z reguły wskazane jest powtórne badanie cytologiczne za 6 miesięcy.
  • Bethesda LSIL (wynik nieprawidłowy) – obecność pojedynczych komórek, co do których istnieje ryzyko przekształcenia w nowotwory. Taki wynik odpowiada III grupie w skali Papanicolau i zazwyczaj oznacza obecność ostrego stanu zapalnego.
  • Bethesda HSIL (wynik nieprawidłowy) – rozmaz zawiera liczne komórki, z podejrzanymi zmianami wysokiego stopnia. Taki wynik wskazuje na konieczność wykonania dalszej diagnostyki, tzn. badania histopatologicznego.

Autor: Paulina Michta, Doradca Medyczny

Zachęcamy również do zadawania pytań i komentowania na forum.

Polecane wpisy

Zostaw komentarz

Start typing and press Enter to search